Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις της παχυσαρκίας

Της Ευαγγελίας Τσαπατσάρη

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟΥ-ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΗΣ ΓΡΑΦΕΙΟΥ ΥΓΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ Δ.ΑΘΗΝΑΙΩΝ
ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΩΝ
 
 
 
H αύξηση της παραγωγής τροφίμων, η βιομηχανοποίηση της αγροτικής παραγωγής, η έλλειψη χειρωνακτικής εργασίας, και γενικά  ο σύγχρονος τρόπος ζωής,  η υπεραφθονία των καταναλωτικών αγαθών, αλλά κυρίως των τροφίμων και των βιομηχανοποιημένων προϊόντων σίτισης, η κατανάλωση έτοιμου φαγητού οδηγεί τον πληθυσμό στην υπερκατανάλωση θερμίδων και στην υπερφόρτωση των οργανισμού με θερμίδες. Όλα αυτά έχουν οδηγήσει την τελευταία τριακονταετία τις αναπτυγμένες χώρες στην εξάπλωση του φαινόμενου της παχυσαρκίας, με αποτέλεσμα σήμερα να αποτελεί μια παγκόσμια νόσο.
Μετά τη ραγδαία γήρανση του πληθυσμού και τη μείωση των γεννήσεων, που επιτείνουν το δημογραφικό πρόβλημα, η χώρα μας αποκτά μια ακόμη αρνητική πρωτιά σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, καταγράφοντας ποσοστό 42% σε υπέρβαρους και παχύσαρκους, όταν ο μέσος όρος για τους υπόλοιπους ευρωπαίους δεν ξεπερνά το 38%. Ακόμη πιο ανησυχητικά είναι τα στοιχεία αυτά για τα ελληνόπουλα, τα οποία αναδεικνύονται ως τα πλέον παχύσαρκα παιδιά της γηραιάς ηπείρου: περίπου 3 στα 10 αγόρια στην εφηβεία και 1 στα 6 κορίτσια είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα, ποσοστά που, επίσης, αυξάνονται αλματωδώς τα τελευταία χρόνια.
Η παχυσαρκία αποτελεί την πιο διαδεδομένη νόσο στις αναπτυγμένες κοινωνίες αλλά και με επικίνδυνες ουσίες και επιβαρυντικά συστατικά. 
η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας και του υπερβάλλοντος βάρους-λίπους απαιτεί η διαρκής διόγκωση του προβλήματος, οδήγησε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να ανακηρύξει την παχυσαρκία ως παγκόσμια επιδημία. Μια επιδημία με οικονομικές αλλά και ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις, δεδομένο υ ότι επηρεάζει και επιβαρύνει την ψυχολογία του ατόμου, σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο.
 
Είναι γνωστό ότι οι συνήθειες και προτιμήσεις γύρω από το φαγητό επηρεάζονται ιδιαίτερα από τους κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες που οριοθετούν κάθε ξεχωριστό έθνος. διαφορετικοί λαοί έχουν και διαφορετική κουζίνα και προτιμήσεις, άρα και αντιλήψεις για την πρέπουσα δίαιτα και το ιδανικό βάρος. Έχει παρατηρηθεί ότι οι προτιμήσεις αυτές και οι αντιλήψεις είναι οι τελευταίες που χάνονται χρονικά κατά τη μετανάστευση σε άλλη χώρα και κουλτούρα.
Είναι λοιπόν σαφές ότι οι πεποιθήσεις μας σχετικά με το φαγητό, τα υλικά μαγειρέματος, τι τρώγεται και τι όχι, το ιδανικό βάρος, το επίπεδο σωματικής δραστηριότητας κ.λπ. εξαρτώνται απόλυτα από πολιτισμικούς παράγοντες, αλλά διαφοροποιούνται ακόμη και μέσα στον ίδιο πολιτισμό, ανάλογα με την κοινωνική ομάδα στην οποία πιστεύουμε ότι ανήκουμε. Αυτό σημαίνει ότι οι επιλογές μας πολλές φορές δεν είναι απόλυτα προϊόν της ελεύθερης βούλησής μας.
Σχετικά με αυτό το θέμα, έχει πολλές φορές γραφτεί πόσο το δυτικό πρότυπο ομορφιάς δίνει τόσο σημασία στο λεπτό σώμα, αποδίδοντάς του και μια ηθική χροιά, με την έννοια ότι ο 'ανώτερος' άνθρωπος ελέγχει τις παρορμήσεις του, άρα φροντίζει και το σώμα του. η καθαρά πολιτισμική αυτή αντίληψη (σε άλλους πολιτισμούς δεν ισχύει αυτό), φορτώνει με άγχος ιδιαίτερα τις γυναίκες και άρα προκαλεί δυσφορία και μερικές φορές συμβάλλει στην εκδήλωση ακόμη και σοβαρών ψυχιατρικών διαταραχών όπως της ψυχογενούς ανορεξίας ή βουλιμίας.
Ιδιαίτερα στη χώρα μας, η διάκριση μεταξύ των δυο φύλων είναι ιδιαίτερα ισχυρή. Για τους άντρες η ανεκτικότητα στα παραπανίσια κιλά ακόμη καλά κρατεί, έλκοντας την καταγωγή της από παλιά, όταν ήταν απόδειξη δύναμης και πλούτου. αυτή όμως η αντίληψη αρχίζει να εξαλείφεται και εναρμονίζεται με τα πρότυπα των οικονομικά αναπτυγμένων χωρών της δύσης. στην περίπτωση των γυναικών ωστόσο υπάρχει πλήρης εναρμόνιση: ενώ παλιότερα η γυναίκα με 'πιασίματα' θεωρούνταν γόνιμη και άρα ποθητή για σύζυγος, τώρα η ιδανική σύζυγος είναι η λεπτοκαμωμένη και συνεχώς σε δίαιτα γυναίκα, ένα εικονικό 'μοντέλο' στην οικογενειακή πασαρέλα.
Είναι σαφές ότι οι παρενέργειες αυτών των πολιτισμικά καθορισμένων αντιλήψεων είναι ιδιαίτερα σημαντικές. το άγχος με το οποίο φορτώνουν ιδιαίτερα τη γυναίκα, όπως αναφέρθηκε πιο πριν, παραλύει και απογοητεύει τη γυναικεία ψυχή που παγιδεύεται σε έναν φαύλο κύκλο δίαιτας - απώλειας ελέγχου, που μόνο αρνητικές επιδράσεις μπορεί να έχει.
 Η αρνητική εικόνα του εαυτού συμβάλλει στην συντήρηση ενός φαύλου κύκλου όπου το φαγητό χρησιμοποιείται ως διέξοδος ή τρόπος διαχείρισης συναισθημάτων λειτουργώντας σαν αντίδοτο στο άγχος, την κατάθλιψη και την επίλυση προβλημάτων.
Πολλοί, αν όχι οι περισσότεροι, παχύσαρκοι είναι δυσαρεστημένοι με την εμφάνιση του σώματός τους. σε μερικές περιπτώσεις υπάρχει τέτοια αντίληψη για τη σωματική εικόνα που το άτομο μπορεί να αηδιάζει με τον ίδιο του τον εαυτό, να τον θεωρεί αποκρουστικό και να αποφεύγει και την παραμικρή έκθεση του σώματός του.
Παιδιά με πρόβλημα παχυσαρκίας μπορεί να ταπεινώνονται από συμμαθητές τους ή καθηγητές τους και να γίνονται αντικείμενο χλευασμού και κοροϊδίας, ιδιαίτερα όσον αφορά τις αθλητικές δραστηριότητες, στις οποίες είναι αναγκαίο να αποκαλύψουν την αδυναμία τους. κάποιοι άλλοι ενήλικες αποφεύγουν, όπως έχει ήδη αναφερθεί, τις αθλητικές δραστηριότητες ή ακόμη τις πιο στενές επαφές με τους ανθρώπους (συμπεριλαμβανομένων των ερωτικών) και έτσι συμβάλλουν ακόμη περισσότερο στη χειροτέρευση της ποιότητας ζωής τους. το παράδοξο είναι ότι ακόμη και επαγγελματίες υγείας θεωρούν μερικές φορές τις αντιλήψεις αυτές απόλυτα ορθές, αφού και οι ίδιοι μπορεί να θεωρούν αποκρουστική  την εικόνα ενός παχύσαρκου ατόμου.
Παλιότερα θεωρούταν ότι η άσχημη εικόνα του σώματος ήταν μια αποκλειστική συνέπεια των περιττών κιλών και της παχυσαρκίας. περισσότερα κιλά σήμαινε και χειρότερη εικόνα για το σώμα. για τον λόγο αυτό η άσχημη σωματική εικόνα χρησιμοποιόταν στα διάφορα προγράμματα μείωσης βάρους ως κίνητρο για την έναρξη δίαιτας ή διατήρησής της.
Μερικές φορές ευνοούνταν ακόμη και η συνεχής αυτομομφή και αυτοϋποτίμηση.
Κατοπινές έρευνες ωστόσο έδειξαν ότι η εικόνα που έχουμε για το σώμα μας δεν είναι κατ' ανάγκη αντίστοιχη των κιλών μας. Άτομα κοντά στο ιδανικό βάρος είχαν πολύ πιο άσχημη εικόνα για το σώμα τους, και αυτή η αντίληψη είχε σχέση με κοινωνικοπολιτισμικούς παράγοντες, αλλά και τις πεποιθήσεις του ίδιου του ατόμου σχετικά με το 'ωραίο' σώμα. Η δυσαρμονία αυτή αποτελεί εν μέρει συνέπεια της έλλειψης συμφωνίας μεταξύ της εικόνας του σώματος και της αντίληψης του κάθε ανθρώπου για το ιδανικό σώμα. στον δυτικό κόσμο, που όπως αναφέρθηκε επικρατεί το πρότυπο του λεπτού σωματότυπου, πολλοί άνθρωποι, ιδιαίτερα γυναίκες, κρίνουν το σώμα τους με ιδιαίτερα αρνητικό τρόπο. 
 
 
Οι ψυχοκοινωνικές συνέπειες της παχυσαρκίας
 
Πάρα πολλά στοιχεία συνηγορούν στην άποψη ότι η κοινωνία μας κάνει διακρίσεις εναντίον των υπέρβαρων ατόμων. αυτό έχει επιβλαβείς συνέπειες στη ψυχική υγεία ιδιαίτερα των παχύσαρκων παιδιών, για τα οποία οι συμμαθητές τους μπορεί να πιστεύουν ότι είναι τεμπέληδες, βρόμικοι, χαζοί και ψεύτες, όπως απέδειξε σχετική έρευνα στις ΗΠΑ είναι σοβαρές και περιλαμβάνουν περιορισμό στην κινητικότητα, την εξεύρεση εργασίας, απομόνωση, αποφυγή σχέσεων και κοινωνικό στιγματισμό. Το κοινωνικό στίγμα, ξεχωρίζει τα παχύσαρκα άτομα από το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο, αναπτύσσει μια υποψία ότι οι άλλοι τους σχολιάζουν αρνητικά, και έτσι αρχίζουν να αποφεύγουν τον πολύ κόσμο και να απομονώνονται. Για αυτό και η βοήθεια ειδικών, τόσο στο πρακτικό κομμάτι της διατροφής, αλλά και στο συναισθηματικό είναι απαραίτητη. θέλει πολλή προσπάθεια και δουλειά, τόσο για να αλλάξουν την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους, για να κοινωνικοποιηθούν, αλλά βέβαια και για να σταματήσουν να «επιθυμούν» και να τρώνε όλα εκείνα που δεν είναι καθόλου καλά για την υγεία τους. 
 
Οι κοινωνικές διακρίσεις συνεχίζονται όμως και στην ενήλικη ζωή. Αρκετές έρευνες έχουν δείξει πόσα εμπόδια συναντούν οι παχύσαρκοι στη διάρκεια της ζωής τους, από την απόκτηση καλής εκπαίδευσης, την ανάληψη υψηλών θέσεων στην ιεραρχία κ.λπ. να σημειωθεί βεβαίως ότι αυτά δεν αφορούν όλους τους παχύσαρκους. Είναι όμως σαφές από τις διάφορες έρευνες ότι σε γενικές γραμμές οι παχύσαρκοι συναντούν πολύ περισσότερα εμπόδια στην εξέλιξή τους απ' ό,τι οι μη παχύσαρκοι .Μια άλλη σημαντική παρενέργεια αποτελεί ο γάμος, ιδιαίτερα για τις γυναίκες. Οι παχύσαρκες γυναίκες έχουν μικρότερη πιθανότητα να παντρευτούν και μεγαλύτερη πιθανότητα να χωρίσουν.
 
Είναι σαφές από τα προηγούμενα ότι στην κοινωνία μας είμαστε πολύ λίγο προετοιμασμένοι να δεχτούμε τη διαφορετικότητα. Αυτό ισχύει για ό,τι αποκλίνει από αυτό που θεωρούμε 'φυσιολογικό'. Στα πλαίσια αυτά και η παχυσαρκία αντιμετωπίζεται με τον ίδιο ειρωνικό και χλευαστικό τρόπο, δημιουργώντας έναν ιδιότυπο κοινωνικό στιγματισμό. Θα έλεγε δε κανείς, ότι στην παχυσαρκία ο στιγματισμός αυτός είναι πιο ισχυρός από άλλες περιπτώσεις, επειδή συνεχίζουμε να θεωρούμε την απώλεια ελέγχου στο φαγητό ως μια εκδήλωση 'αδυναμίας' με ηθικές προεκτάσεις. Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι σε γενικές γραμμές οι υπέρβαροι άνθρωποι δεν αντιμετωπίζουν ιδαίτερα προβλήματα ως προς την ψυχική σφαίρα..
 Η παχυσαρκία αποτελεί μια σοβαρή πάθηση με αρνητικές επιπτώσεις στην σωματική και ψυχική υγεία, την κοινωνία και την οικονομία. η πρόληψη όντως αποτελεί την καλύτερη αντιμετώπιση και μια και βρισκόμαστε σε μια δύσκολη περίοδο για την οικονομία, ας μην ξεχνάμε ότι το να προσέχουμε το σώμα μας κοστίζει πολύ λιγότερο από την θεραπεία των ασθενειών.
Τελικά το να αλλάξει κανείς τη δίαιτά του σημαίνει μια μεγάλη μεταβολή στη συμπεριφορά του και άρα στον τρόπο ζωής του. η δυσκολία του εγχειρήματος και οι συχνές αποτυχίες στο παρελθόν μπορεί να έχουν δημιουργήσει την αντίληψη σε πολλούς ανθρώπους ότι 'ποτέ δεν θα μπορέσω να αδυνατίσω'. είναι λοιπόν σημαντικό να γνωρίζει κανείς πώς μπορεί να ξαναβρεί το κίνητρο για δίαιτα και αλλαγή.
 
Έρευνες έχουν δείξει ότι η αλλαγή της συμπεριφοράς περνά από διάφορα διαδοχικά στάδια, που έχουν ονομαστεί τα 'στάδια της αλλαγής' και τα οποία είναι τα ακόλουθα:
 
α) το στάδιο της άρνησης της αλλαγής, στο οποίο το άτομο δεν επιθυμεί ούτε συζητάει για κάποια αλλαγή,
β) το στάδιο της πρόθεσης για αλλαγή, όπου το άτομο αρχίζει να σκέφτεται ότι θα ήταν καλό να αλλάξει,
γ) το στάδιο της προετοιμασίας, στο οποίο το άτομο συγκεντρώνει πληροφορίες και μαθαίνει δεξιότητες που θα το βοηθήσουν να αρχίσει να αλλάζει,
δ) το στάδιο της δράσης, όπου το άτομο κάνει πράξη τις αλλαγές στη δίαιτά του ή τον τρόπο ζωής του, 
ε) το στάδιο της διατήρησης, η περίοδος δηλαδή όπου οι προηγούμενες αλλαγές εδραιώνονται και σταθεροποιούνται στον χρόνο. 
 
συνήθως προστίθεται και ένα έκτο στάδιο, το στάδιο της υποτροπής, όπου οι αλλαγές που επιτεύχθηκαν κινδυνεύουν, διότι το άτομο βρίσκει έντονες δυσκολίες για να τις διατηρήσει.
 
«Κάλλιο το προλαμβάνειν παρά το θεραπεύειν», έλεγε ο αρχαίος ημών Ιπποκράτης  
 
 
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.