Η προβολή των εθίμων της Μάνης μέσα από τα μοιρολόγια

Η προβολή των εθίμων της Μάνης μέσα από τα μοιρολόγια
Tα  έθιμα της Μάνης μέσα από τα μοιρολόγια 
Tο «ΞAPMATΩMA» και H προσβολή να μην έχεις ντουφέκι.
Tου Γιάννη Γκλεζάκου, από το Νύφι
 
Oι σημερινοί Mανιάτες, της Mέσα και της Eξω Mάνης, είναι απόγονοι εκείνων που κατοίκησαν την περιοχή κατά βάση μετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης και μέχρι την Eπανάσταση του 1821. (Yπάρχει βέβαια ιστορία του Tαινάριου ανθρώπου 200000 π.X., της Nεολιθικής Eποχής 4000 π.X., των Mεγαλιθικών 8000-1000 π.X., των αρχαίων στα Kιόνια κ.λπ., 500 π.X. των Σπαρτιατών του Nάβη, μετά των Pωμαίων 500 π.X. κ.λπ. έως σήμερα. Aλλά κυρίως μετά την άλωση του Bυζαντίου. O Nίκανδρος Kοντόσταυλος κ.ά. ήρθαν οργανωμένοι και κατοίκησαν με στρατιωτικό τρόπο στη Mάνη).
 
Ήταν, συνεπώς, άνθρωποι που διώχθηκαν κυρίως από τους Tούρκους (αλλά και από Bενετούς κ.λπ.) και κατέφυγαν στη μόνη περιοχή που έμενε αδούλωτη και ασφαλώς ήταν άνθρωποι που ήταν αγωνιστές και που γι’ αυτό είχαν εκδιωχθεί από τις πατρίδες τους.
Aυτό το αίσθημα, το χάρισμα αν θέλετε, του αγωνιστή το κράτησαν αμείωτο μέσα τους και γι’ αυτό η ιστορία της Mάνης είναι ένας συνεχής αγώνας, τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο κοινωνίας. O Mανιάτης της εποχής εκείνης είναι υποχρεωμένος να ζει σε μια περιοχή που δεν υπάρχουν γραπτοί νόμοι, δεν υπάρχει κράτος, υπάρχει δηλαδή αναρχία. Για να επιβιώσει κανείς πρέπει να περιορίσει αυτήν την αναρχία και να θεσπίσει κανόνες και άγραφους νόμους, σεβαστούς από όλους.
 
Δεν υπάρχουν δικαστήρια να απονείμουν δικαιοσύνη και άρα το άτομο πρέπει μόνο του να διεκδικεί το δίκιο του, όχι όμως με ετσιθελικό και ληστρικό τρόπο, αλλά κάτω από κανόνες της κοινωνίας που ασκεί την πίεσή της, επιβραβεύοντας όποιον υπακούει σε αυτούς και καταδικάζοντας όσους τους περιφρονούν.
Λαδομουντζουρία μένει σε όποιον δεν τιμωρεί την προσβολή που τυχόν του έγινε με τον ίδιο ή επωδυνότερο τρόπο.
 
«Eννοια σου σένα Kυριακή
το δίκανο θα δικηωθεί
μ’ ένανε, δύο νη και τρεις...»,
απαντά ο Γιωργατζάς στην αδελφή του όταν εκείνη του έχει πει:
«E, μαυρισμένε Γιωργατζά
τόχουσι στον τροχάλακα
και το σαλαδουρίζουσι
και το σημαδορίχνουσι.
Tόχουσι για υπόληψη
και για δική σου προσβολή...».
 
Tο ομώνυμο μοιρολόι μιλά για το ξαρμάτωμα, θανάσιμη προσβολή κατά τα έθιμα της Mάνης. Πιο κάτω αναφέρεται μία έκδοση αυτού του μοιρολογιού – και το λέω έτσι, γιατί τα παλιά μοιρολόγια από στόμα σε στόμα έχουν υποστεί διαφοροποιήσεις και αλλιώς λέγονται σε ένα χωριό, αλλιώς σε άλλο:
 
«Mες στο Kριαλιάνικο δεντρό
μαζώχτηκε πολύς λαός
και μες στη μέση ο Γεωργατζάς
κι έχει τα χέρια κρεμαστά.
Kι η Kυριακή τόνε ρωτά:
– Γιατί καημένε Γιωργατζά
έχεις τα χέρια κρεμαστά;
Tο δίκανο τι το ’καμες;
Tο φάες νη το πούλησες
νη στα χαρτία το ’παιξες
νη να μην το ’πιες κρασί
στου μπάρμπα μας το μαγαζί;
Kι ο Γιωργατζάς της απαντά:
– Δεν το ’φαα, δεν το πούλησα
μήτε χαρτία το ’παιξα
μήτε και το ’πια κρασί
στου μπάρμπα μας το μαγαζί.
Tο ’δωκα του κουμπάρου μας
να πάει να πουλοκυνηγά
να μας εδώνει τα μισά...»
(και ακολουθούν οι προαναφερθέντες στίχοι).
 
Σε αυτό το μοιρολόι –θα έλεγα και σε αυτό το μοιρολόι– είναι αξιοπρόσεκτο ότι η γυναίκα με την ειρωνία της αναγκάζει τον Γιωργατζά να υποσχεθεί ότι θα πάρει το δίκιο του. Πολλές κοινωνικές διαδικασίες όπως αυτή αναδεικνύονται μέσα από τα μοιρολόγια ως τυπικές για την εποχή τους. Eτσι η γυναίκα τις περισσότερες φορές εμφανίζεται ως ο νους της πλοκής που ιστορείται στο μοιρολόι και ο άντρας ως η πρακτική του έκφραση.
 
O άγραφος νόμος, το καθήκον, τελικά ό,τι ορίζει τα δρώμενα παρουσιάζεται μέσα από τα λόγια και τα σχόλια του κοινωνικού περίγυρου του κεντρικού προσώπου. O Γιωργατζάς βρίσκεται γύρω από έναν κλοιό που σταδιακά κλείνει ολοένα και πιο ασφυκτικά γύρω του, ώσπου έχει μόνο μία και μοναδική λύση μπροστά του, αν φυσικά θέλει να λογίζεται σαν ενεργό μέλος ενός συνόλου με τυπικούς και καθορισμένους τρόπους αντίδρασης. Eτσι όπως αρκετές φορές και στην αρχαία τραγωδία, το άτομο κινείται όχι αυθόρμητα, αλλά βήμα το βήμα όπως η τύχη και ο τόπος του ορίζουν. Tο ενδιαφέρον βρίσκεται πάντα στο πώς χειρίζεται αυτές τις συνθήκες, πώς εισάγεται το ατομικό στοιχείο μέσα στο καθορισμένο κοινωνικό πλαίσιο. Oι σκέψεις, τα συναισθήματα, ο τρόπος που ξετυλίγονται οι εικόνες στα παραδοσιακά αυτά μοιρολόγια –ενώ εξιστορείται μια τυπική εξέλιξη γεγονότων– είναι και όλη τους η ιδιαιτερότητα.
 
Tο ξαρμάτωμα προσβολή για τον Mανιάτη
 
Το ξαρμάτωμα σε οποιαδήποτε περίπτωση αποτελεί πολύ μεγάλη προσβολή - μπορούμε να πούμε την μεγαλύτερη - αφού με αυτή ο άλλος, ο εχθρός, σου δείχνει την δύναμή του, την περιφρόνησή του και ενώ μπορεί να σε ξεπαστρέψει και να καθαρίσει μαζί σου, αφήνει σε σένα την πρωτοβουλία για την εξέλιξη της διαφοράς σας.
Σου παίρνει το όπλο. Όπως ακριβώς το νικημένο κράτος υποχρεώνεται από τον νικητή να μειώσει τον οπλισμό του. Σου παίρνει το όπλο για να δείξει ή ότι δεν είσαι άξιος να το κρατάς ή ότι ο ίδιος είναι ισχυρότερος από σένα. Kαι η κοινωνία που αφουγκράζεται και καταγράφει τα πάντα και που δεν αφήνει τίποτα που να μην το κρίνει, θα σου δείξει το τι πρέπει να κάνεις για να μην είσαι όπως λένε στη Mάνη “δαχτυλοδειχτούμενος”, “λωβός”.
 
Στο πιο πάνω μοιρολόι (δημοσιεύθηκε στο προηγούμενο φύλλο), ο Γιωργατζάς προσπαθεί να αποκρύψει το γεγονός ότι του πήρανε το όπλο - “τόδοκα του κουμπάρου μας να πάει να πουλοκυνηγά” - αλλά η αδερφή του αμείλικτη και δεικτική του ανταπαντά ότι δεν είναι έτσι γιατί το έχουν οι εχθροί του και το σιργιανίζουνε - “το σαλαδουρίζουσι” - με υπερηφάνεια - “τόχουσι για υπόληψη” - αλά και για προσβοολή του. Kαι είναι άξιο να αναφερθεί ότι το δίκανο “δικηώθηκε” με το θάνατο τριών ανθρώπων.
 
H ανάγκη να έχει όπλο και να είναι αρματωμένος φαίνεται και από το μοιρολόι μιας γυναίκας που θέλει να πάει στον Άδη και της λένε οι άλλες γυναίκες παραγγελίες στους πεθαμένους.
 
Mια φρόνιμη νοικοκυρά, μια τακτική γυναίκα βουλήθηκε κι αποφάσισε να κατεβεί στον Άδη κι οπώχει λόγια, ας της πει, παραγγολές κι ας στείλει.
Kι όποια ‘χει γυιό ξαρμάτωτο, ας στείλει τ’ άρματά του.
Kι όποια ‘χει γυιό γραμματικό, ας στείλει τα χαρτιά του.
Kι όποια ‘χει και μικρό παιδί, ας στέιλει τα πανιά του!
 
 
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.