Η Μάνη στα αρχεία της Βενετίας

Η Μάνη στα αρχεία της Βενετίας
Κουγέας Σωκράτης (επιμ.), Η Μάνη στα αρχεία της Βενετίας (1570-1572 & 1692-1699) και ο ιππότης Λιμπέριος Γερακάρης (1689-1711), Συλλογή Σωκράτη Κουγέα – Κωνσταντίνου Μέρτζιου, Αθήνα 2011 [Βιβλιοθήκη Γενικών Αρχείων του Κράτους 36], σ. 457, 17Χ24 εκ., ISBN 978-960- 7236-13-5.
 
 
Στην πλούσια επιστημονική δραστηριότητα τού Σωκράτη Κουγέα, διαπρεπή μεσαιωνολόγου και παλαιογράφου, καθηγητή του Πανεπιστημίου της Αθήνας και ακαδημαϊκού, συγκαταλέγεται και σημαντικός αριθμός μελετών που αφορούν την ιστορία της Μάνης και των ανθρώπων της. Το ενδιαφέρον του αυτό τον οδήγησε στη μελέτη των βενετικών αρχειακών τεκμηρίων χάρη στη συνεργασία του με τον Κωνσταντίνο Μέρτζιο, ο οποίος έχει προσφέρει τόσα πολλά στον χώρο της νεότερης ελληνικής ιστορίας με τις έρευνές του στα βενετικά αρχεία και με τον όγκο των πηγών που δημοσίευσε.
 
Τα έγγραφα, που συνέλεξε ο Κ. Μέρτζιος και απέστειλε στον Σ. Κουγέα, φυλάσσονται σήμερα στο αρχείο του τελευταίου και αφορούν τη Μάνη σε δύο χρονικές περιόδους της ιστορίας της (λίγο πριν και λίγο μετά τη ναυμαχία της Ναυπάκτου καθώς και την τελευταία δεκαετία του 17ου αιώνα) καθώς και τη δραστηριότητα του πειρατή Λιμπεράκη Γερακάρη. Στους φακέλους του αρχείου περιλαμβάνονται δακτυλόγραφα μεταγραμμένα έγγραφα, άλλα στην ιταλική και άλλα στην ελληνική γλώσσα, μεταφράσεις των ιταλικών κειμένων κάτω από το δακτυλόγραφο ιταλικό κείμενο από τον Κ. Μέρτζιο, και ευρείες περιλήψεις εγγράφων από τον μεταφραστή.
 
Στον τόμο, η έκδοση το οποίου έγινε με πρωτοβουλία των Γενικών Αρχείων του Κράτους, δημοσιεύεται μέρος των αρχειακών καταλοίπων του Σωκράτη Κουγέα με τη φροντίδα και την επιμέλεια του εγγονού του Σωκράτη Κουγέα.
 
Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το Μέρος Α΄ φέρει τον τίτλο: «Η Μάνη εις τα αρχεία της Βενετίας (1570-1572 και 1692-1699). Ιστορικόν υλικόν συλλεγέν επιμελεία Κωνσταντίνου Μέρτζιου και παρά του ιδίου μεταφρασθέν το θέρος του 1960». Σε αυτό, έπειτα από εκτενή ιστορική εισαγωγή, δημοσιεύονται 32 έγγραφα που αφορούν τις σχέσεις μεταξύ Μανιατών και Ενετών. Η έκδοση των έγγράφων και των μεταφράσεών τους συνοδεύεται από τα σχόλια ή τις σημειώσεις του Κ. Μέρτζιου και του Σ. Κουγέα, καθώς και από σύντομα διευκρινιστικά κείμενα του επιμελητή της έκδοσης. Δημοσιεύεται το σύνολο των εγγράφων της συλλογής, ανεξάρτητα αν ορισμένα έχουν ήδη δημοσιευτεί από νεότερους μελετητές.
 
Το Μέρος Β΄ φέρει τον τίτλο: «Λιβέριος Γερακάρης». Εδώ συγκεντρώνεται όλο το υλικό που αναφέρεται στον Μανιάτη πειρατή, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα προσωπικότητα του 17ου-18ου αιώνα, που κατόρθωσε να αναρριχηθεί στα ανώτατα αξιώματα τόσο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και της Βενετικής Δημοκρατίας. Προηγείται η δημοσίευση κειμένου με τον τίτλο «Απομνημονεύματα περί οικογενείας Μπενάκη (Καλαμών) υπό Δημητρίου Γ. Πετρίδου Γραφέντα κατά το 1863» και ακολουθεί η βιογράφηση του Γερακάρη από τον επιμελητή της έκδοσης. Τα έγγραφα που τον αφορούν και δημοσιεύονται στη συνέχεια είναι 90, όλα γραμμένα στα ιταλικά. Τα έγγραφα συνοδεύονται από ελληνική μετάφραση, την επιμέλεια της οποίας είχε ο καθηγητής Ν. Καραπιδάκης, ο οποίος μετέφρασε και όσα εξ αυτών δεν είχε μεταφράσει ο Κ. Μέρτζιος. Το βιβλίο συμπληρώνεται με ευρετήρια προσώπων και τόπων.
 
Η δημοσίευση των εγγράφων φωτίζει πτυχές της ιστορίας της Μάνης και γενικότερα της Πελοποννήσου. Τα έγγραφα των ετών 1570-1572 αποκαλύπτουν τις κινήσεις της Βενετίας προς την κατεύθυνση της εξέγερσης των Μανιατών εναντίον των Τούρκων, την πολεμική δραστηριότητα στην περιοχή, τα αιτήματα των Μανιατών και τις παραχωρήσεις της Βενετίας. Η δεύτερη ομάδα εγγράφων, η οποία καλύπτει την περίοδο 1692-1699, αναφέρεται στα ποικίλα προβλήματα που προκάλεσε η σύντομη παρουσία των Βενετών στην Πελοπόννησο και ιδίως στη Μάνη. Τα έγγραφα αφορούν τις οικονομικές υποχρεώσεις των Μανιατών έναντι της Βενετίας, τις υποχρεώσεις τους έναντι του Πατριαρχείου, τη φορολόγηση, τις διαφορές των Μανιατών με τους Καλαματιανούς, την πειρατεία. Ειδικότερα τα έγγραφα του δεύτερου μέρους, τα οποία καλύπτουν το διάστημα 1689-1700, διαγράφουν την προσωπικότητα του Λιμπεράκη Γερακάρη, τη δραστηριότητά του ανάμεσα στους Οθωμανούς και στους Βενετούς, αλλά και τις προσπάθειες της Βενετίας να αντιμετωπίσει τις συνέπειες από τη δράση του, να τον προσεταιριστεί και εν τέλει να τον ελέγξει.
 
 
 
 
Η Μάνη τον 16οαι. και οι θρύλοι
 
Τα αρχεία της Βενετίας από πολύ νωρίς είχαν κινήσει το ενδιαφέρον του ακαδημαϊκού Σωκράτη Β. Κουγέα (Δολοί Αβίας 1876 - Αθήνα 1966) -διετέλεσε και πρώτος γραμματέας των Γενικών Αρχείων του Κράτους- για τον πλούτο που έκρυβαν. Το 1933 στο μελέτημά του «Συμβολαί εις την τοπογραφίαν της ΒΔ Μάνης» (περ. Ελληνικά, 2 [1933], σ.σ.: 261-324), αξιοποίησε έγγραφα του 17ου, 18ου και 19ου αιώνα), ενώ τη διετία 1959-1960, με τη βοήθεια του Κωνσταντίνου Μέρτζιου (1886-1971) -Ηπειρώτη δημοσιογράφου- και τη χρηματοδότηση του Βασιλικού Ιδρύματος Ερευνών, του δόθηκε η ευκαιρία να εργαστεί στο ανεξερεύνητο πρωτογενές υλικό του νεοσύστατου Ελληνικού Ινστιτούτου.
 
Λιμπέριος Γερακάρης
 
Διονύση Ν. Μουσμούτη
Την περίοδο αυτή το ερευνητικό του ενδιαφέρον είχε στραφεί στην προσωπικότητα του Λιμπέριου Γερακάρη, επονομαζόμενου Λιμπεράκη, του οποίου τιμάριο υπήρξαν οι Δολοί Αβίας, η γενέτειρα του Κουγέα. Το σχετικό υλικό είχε επισημανθεί και συγκεντρωθεί παλαιότερα από τον Κωνσταντίνο Μέρτζιο, ο οποίος και το παραχώρησε στον χαλκέντερο τότε ερευνητή. Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους ανέσυραν και δημοσιεύουν μέσα από τα κατάλοιπα του Σωκράτη Β. Κουγέα το προϊόν της στενής τους, και δι' αλληλογραφίας, συνεργασίας που αφορά τη Μάνη του 16ου αιώνα και τον Γερακάρη Λιμπεράκη.
 
Στο πρώτο μέρος της έκδοσης παρουσιάζονται έγγραφα των περιόδων 1570-1572 και 1692-1699, που αφορούν τις σχέσεις μεταξύ Μανιατών και Ενετών, ενώ στο δεύτερο μέρος συγκεντρώνονται πληροφορίες για τη ζωή και τη δράση του Λιμπέριου Γερακάρη, μιας μορφής που το όνομά της συνδέθηκε με θρύλους. Ο Γερακάρης υπήρξε απαίδευτος πειρατής που αναρριχήθηκε στα ύψιστα αξιώματα τόσο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας.
 
Τα ενενήντα έγγραφα που δημοσιεύονται προσφέρουν στοιχεία από τη στιγμή που το 1689, δέκα χρόνια πριν από τη Συνθήκη του Κάρλοβιτς με την οποία αναγνωρίζεται η κυριαρχία των Ενετών στην Πελοπόννησο, ο Λιμπεράκης κάνει την εμφάνισή του στο πλευρό του Σερασκέρη, ώς το τέλος της ζωής του, το 1710. Με την επιστροφή του Λιμπεράκη στο θέατρο των στρατιωτικών επιχειρήσεων οι Ενετοί, βασισμένοι σε ενδείξεις και φήμες, τον αντιμετώπιζαν ως απειλή, φοβούμενοι ότι θα υποκινήσει τους Ελληνες να στραφούν εναντίον τους και να επανακάμψουν στους κόλπους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
 
Ο Λιμπεράκης, έχοντας μόλις πριν από έναν χρόνο τερματίσει τη δεύτερη περίοδο της φυλάκισής του στο Μπάνιο της Κωνσταντινούπολης, έχει χρισθεί από τον Σουλτάνο Μπέης της Μάνης με αποστολή να ξεσηκώσει τον ελληνικό πληθυσμό των περιοχών που ήλεγχαν οι Ενετοί και κυρίως της Μάνης και να τους επαναφέρει στους κόλπους της Αυτοκρατορίας. Η δράση του κάτω από τη σημαία της Υψηλής Πύλης περιορίστηκε στη Στερεά Ελλάδα και στη Βόρεια Πελοπόννησο, προκαλώντας όμως σημαντικές φθορές στους Ενετούς. Μπροστά στον κίνδυνο η παρουσία του Λιμπεράκη να αποτελέσει θρυαλλίδα με απρόσμενα και δυσάρεστα για τους Ενετούς αποτελέσματα, ελήφθη η απόφαση στη Βενετία να τον προσεγγίσουν και να του προσφέρουν ό,τι ζητήσει προκειμένου να τον πάρουν με το μέρος τους.
 
Ο Σωκράτης Κουγέας, φιλόλογος και εγγονός του Σ. Β. Κουγέα, μερίμνησε για τη φύλαξη και την επιμέλεια της έκδοσης των καταλοίπων, διασώζοντας έτσι ένα εξαιρετικά πολύτιμο υλικό, που συμβάλλει σημαντικά στην περαιτέρω διευκρίνιση σχεδόν άγνωστων λεπτομερειών της Ιστορίας, αλλά γνωρίζοντας στους νεότερους ερευνητές τον τρόπο εργασίας των ιστορικών και λογίων του 20ού αιώνα. Πρόκειται για μια άξια προσοχής έκδοση, που δικαίως ο πρόεδρος της Εφορείας των Γενικών Αρχείων του Κράτους, ο οποίος την προλογίζει, τη χαρακτηρίζει «ιστορικό μνημείο».
 
- Σωκράτης Κουγέας, «Η Μάνη στα αρχεία της Βενετίας (1570-1572 & 1692-1699) και ο ιππότης Λιμπέριος Γερακάρης (1689-1711). Συλλογή Σωκράτη Κουγέα - Κωνσταντίνου Μέρτζιου, Βιβλιοθήκη Γενικών Αρχείων του Κράτους, 2012, σελ. 458.
 
* O κ. Διονύσης Ν. Μουσμούτης είναι διευθυντής του περιοδικού «Ιστορία».
 
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.