Εργαστήρι Εθνοϊστορίας

Εργαστήρι Εθνοϊστορίας
 
 
Βάθεια Μάνης. Η Μανιάτισσα ήταν η κλώσσα του πατροπαράδοτου ήθους, ο θεματοφύλακας, ένα πρόσωπο που με το να στέκεται κοντά στην παιδική ηλικία, έπαιρνε και διεβίβαζε ασφαλέστερα τα «προστάγματα» σ' όλο το σόι, από τη μια γενιά στην άλλη γενιά.
 
 
 
 
ΑΦΙΕΡΩΜΑ 
 
Εργαστήρι Εθνοϊστορίας 
 
Η Μάνη αποτελεί μοναδικό παράδειγμα ενότητος ιστορικού χρόνου και παρόντος 
 
Του Βασίλη Παναγιωτόπουλου ιστορικού, 
Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών!Ε.Ι.Ε. 
 
ΑΠΟ την αλαζονική ματιά του ξένου κατακτητή που ανυποψίαστος γι' αυτό που θα του συμβεί σκοντάφτει πάνω στα απροσδοκήτως πρόχειρα αλλά θανατηφόρα ταμπούρια της μανιάτικης άμυνας (ας θυμηθούμε τον Ιμπραήμ πασά μπροστά στη Βέργα του Αλμυρού), ώς την ξαφνιασμένη ματιά του Ευρωπαίου περιηγητή των χρόνων της Τουρκοκρατίας που ανακαλύπτει έναν κόσμο μοναδικό στην αρχαϊκότητά του, στη λιτότητα και στη σύνδρομη αξιοπρέπειά του, η Μάνη μπορεί να μας ξαφνιάσει όλους πολλές ακόμη φορές γιατί προσφέρεται η ίδια για χίλιες ακόμη παρατηρήσεις. 
 
Ο μελετητής καλείται να βυθιστεί στο μοναδικό παράδειγμα αδιατάραχτης ενότητας ιστορικού χρόνου και παρόντος που συνιστά το φαινόμενο Μάνη και να ανεβάσει στο προσκήνιο της έρευνας τα δρώμενα ενός μυθικού κόσμου, του μανιάτικου κόσμου της απόλυτης ανάγκης και του απόλυτου ήθους. 
 
Από τους Ευρωπαίους περιηγητές και τους Μανιάτες μελετητές του τόπου τους, μερικές φορές ιδιαιτέρως μεγάλου διαμετρήματος όπως ο μακαρίτης Σωκράτης Κουγέας και ο πάντα παραγωγικός Δικαίας Βαγιακάκος, ώς τους νεώτερους ερευνητές που κυριολεκτικά στρατεύτηκαν στη μελέτη της μανιάτικης κοινωνίας και την υπηρετούν με επιμονή και σχεδόν με φανατισμό όπως ο Λευτέρης Αλεξάκης, ο Γιάννης ΣαΊτας κ.ά. έχει συγκροτηθεί και συνεχώς εμπλουτίζεται ένα corpus πληροφοριών, γνώσεων, προβληματισμών που όμοιό του δεν νομίζω ότι μπορεί να ανιχνευθεί σε άλλη γωνιά της ελληνικής γης. 
 
Πράγματι πολλά έχουν γίνει, αλλά πολλά ακόμη οφείλουμε στη Μάνη. Η πλούσια μανιάτικη βιβλιογραφία, συχνότατα έγκυρη και σχεδόν πάντοτε χρήσιμη, είναι ένα άριστο υπόβαθρο για το ξεκίνημα κι άλλων μελετών που θα ανανεώσουν όχι μόνο τις μανιάτικες σπουδές αλλά ολόκληρη την ελληνική ιστοριογραφία και την ανθρωπολογία. 
 
 
Ανθεκτικές δομές 
 
Γιατί η Μάνη είχε μια ιδιότυπη μοίρα που την κάνει ένα μοναδικό εργαστήρι της εθνοϊστορίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Μια κοινωνία αρχαϊκή που ακολουθεί τον αργόσυρτο βηματισμό της μεγάλης διάρκειας, με δομές άκρως ανθεκτικές στο χρόνο και στην καινοτομία, αλλά που ταυτόχρονα συμμετέχει ενεργά -με το δικό της πάντοτε τρόπο- σ' έναν πολιτισμό λόγιο, δηλαδή «ιστορικό» πολιτισμό του κράτους και των θεσμών (εκκλησιαστικών, σχολικών κ.ά.). Πράγματι, τουλάχιστον από τα χρόνια του ώριμου Βυζαντίου η κοινωνία αυτή ωθείται, προς μορφές οργάνωσης ανάλογες με εκείνες του ενιαίου ιστορικού χώρου στον οποίο εγγράφεται η μικρή χερσόνησος, ας πούμε κάπως περιγραφικά, στο χώρο του βυζαντινού και του νεώτερου ελληνισμού. 
 
Η ανθρωπολογική και η ιστορική προσέγγιση δεν μπορούν να ελπίζουν σε καλύτερες συνθήκες συμβίωσης! 
 
Αναλυτικότερα, ο χώρος της αγροτικής παραγωγής, η παραγωγή του δομημένου χώρου της κατοικίας και της άμυνας, τα μνημεία της λατρείας, τα μικρά τεχνικά έργα της καθημερινής ζωής, δρόμοι, μονοπάτια, στέρνες και βρύσες κ.λπ. προσφέρονται για περαιτέρω έρευνα και εμβάθυνση, αν και ο δρόμος που έχει διανυθεί ώς τώρα δεν είναι ευκαταφρόνητος. 
 
Το ίδιο ισχύει και για την κοινωνία της Μάνης. Από τις πιο απλές μορφές οργάνωσης: οικογένεια, πατριά (σόι), κοινότητα χωρίου, ώς τις πιο σύνθετες και πάντα τραυματικές σχέσεις της με τις εξουσίες, αλλοεθνείς και εθνικές, η κοινωνία της Μάνης προσφέρεται για παραδειγματική επίσης έρευνα. Έχω την αίσθηση ότι η Μάνη αποτελεί ένα μάθημα του τρόπου που λειτουργεί μια κοινωνία λιτότητας και σύγκρουσης καθώς και του τρόπου που η κοινωνία αυτή επικάθηται πάνω σε μια οικονομία ένδειας (ρόηιυίο). Και ας μη μας διαφεύγει μια ακόμη παράμετρος: όλα αυτά μέσα στις συνθήκες μιας ιδιότυπης «διαπραγμάτευσης» με τις ξένες κυριαρχίες-οθωμανική και άλλες. Στα όρια της υποταγής και της ασυδοσίας η Μάνη αποτελεί ένα ιδιόμορφο φαινόμενο αρχαϊκής (δεσμευμένης;) ελευθερίας που και αυτό με τη σειρά του φαίνεται επιδεκτικό πολλαπλών και νέων προσεγγίσεων. 
 
 
Η Κοίτα το 1930-1940. Σε πρώτο πλάνο η γειτονιά Σαλπιάνικα της Νόμιας. Μια μικρή Ελλάδα άγνωστη για όλους μας, τόσο εντυπωσιακή και με τόσο έντονο τον ξεχωριστό της χαρακτήρα, που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον ελληνικό τόπο. 
 
 
Μεταναστεύσεις 
 
Αλλά και άλλες μάχες μένει να δοθούν σ' αυτό το μέτωπο που έχει ανοίξει για την ελληνική ιστοριογραφία, αλλά και για κάθε κοινωνική επιστήμη, στον οικείο σε πολεμικές συγκρούσεις κόσμο της Μάνης. Ας σταθούμε για λίγο στη μανιάτικη μετανάστευση. Πώς να κατανοήσουμε μια αρχαϊκή κοινωνία έξω από τις διαδικασίες της μετανάστευσης; Ποια μπορεί να είναι η τύχη των πληθυσμιακών περισσευμάτων μέσα σε μια κοινωνία πενιχρών πόρων και μακραίωνης στέρησης; 
 
Οι Μανιάτες μεταναστεύουν. Στα νοσηρά τέλματα της Τοσκάνης και στα αφιλόξενα βουνά της Κορσικής τον 170 αιώνα, στις στοές του Λαυρίου και στις προβλήτες του Πειραϊκού λιμανιού τον 190 αιώνα, στα υφαντουργεία του Lowell στις αρχές του 20ού. Εκεί, στην αμερικανική ήπειρο, άλλος πόλεμος πάλι. Ας θυμηθούμε εδώ έστω και λίγο παρεκβατικά το έξοχο αφήγημα του Απόστολου Δασκαλάκη που μας μεταφέρει στην πόλη και στο κλίμα της ζωής των Μανιατών στο Lowell: Με τις μεσαιωνικές σφεντόνες που χρησιμοποιούν για ζωνάρια όπως στην πατρίδα, κατατροπώνουν στους δρόμους του Lowell σε απροσδόκητες οδομαχίες τους Ιρλανδέζους αντίπαλους, όταν τα μεροκάματα κινδυνεύουν από κάτι αλλόκοτες λέξεις: απεργία κ.ά., που αυτοί οι αρχαϊκοί εργάτες - υφαντουργοί δεν μπορούσαν να αντέξουν τότε και ίσως δεν θα μπορούσαν να κατανοήσουν και σήμερα. 
 
 
 
Γύθειο. Ο χώρος της αγροτικής παραγωγής, τα μνημεία λατρείας, τα μικρά τεχνικά έργα της καθημερινής ζωής, δρόμοι, μονοπάτια κ.λπ. προσφέρονται για περαιτέρω έρευνα και εμβάθυνση. (Φωτογραφία προπολεμική).
 
Έρευνα 
 
Μεταναστεύσεις της «ήττας», των ηττημένων ομάδων, πριν από τον αγώνα της Ανεξαρτησίας, μεταναστεύσεις της ανάγκης και της ελπίδας μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους και τη συγκρότηση μιας πιο εύρωστης εθνικής αγοράς, η μανιάτικη μετανάστευση συνιστά ένα ακόμη παραγωγικό πεδίο μελέτης όπου πολυάριθμοι επιστημονικοί κλάδοι και προσωπικές ερευνητικές ευαισθησίες του ευρύτερου χώρου των κοινωνικών επιστημών θα μπορέσουν να συντεθούν δημιουργικά σε πολυάριθμες διμερείς ή πολυμερείς συζεύξεις. Η ανθρωπολογία, η κοινωνιολογία, η δημογραφία, η οικονομική επιστήμη κ.ά., στην ιστορική τους διάσταση, έχουν βάσιμες ελπίδες να συγκροτήσουν προνομιακά αντικείμενα παρατήρησης - υψηλής ευκρίνειας ερευνητικά υποδείγματα που τόσο έχει ανάγκη η διαρκώς εμπλουτιζόμενη και μονίμως χολαίνουσα ελληνική ιστοριογραφία. 
 
Δεν είναι ο χώρος κατάλληλος να πολλαπλασιαστούν οι ερευνητικές προτάσεις - το πεδίο είναι ευρύ και εύφορο και έχει ήδη καλούς και πολλούς καλλιεργητές. Δεν πρέπει, ωστόσο, να χάνεται καμιά ευκαιρία για να ονειρευόμαστε πολύ, την ανανέωση της ελληνικής ιστοριογραφίας βέβαια, και να πράττουμε έστω και λίγο, να τοποθετούμε δηλαδή κάποιες πινελιές σε έναν πίνακα που εκκρεμεί να ζωγραφίζεται αδιάκοπα. 
 
 
 
 
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.