Διαχρονική χρήση των σπηλαίων της Μάνης

 
Το καταφύγγι της Τραχήλας (photo M-C)
The Catafygi at Trachela 
 
Διαχρονική χρήση των σπηλαίων της Μάνης
Όπως είναι γνωστό σε όλη τη χερσόνησο της Μάνης ανοίγονται πολυάριθμα σπήλαια. Αρκετά από αυτά είναι μεγάλα, συχνά με δαιδαλώδεις διαδρόμους και στολισμένα με πλούσιο λιθωματικό διάκοσμο, όπως τα σπήλαια του Διρού, το σπήλαιο των Κοραλλίων, το Καταφύγι του Αγ. Δημητρίου (Σελίνιτσα) κ.ά. Εκτός από αυτά όμως, τα οποία είναι και τα πιο γνωστά, ανοίγεται και ένας πολύ μεγάλος αριθμός μικρότερων σπηλαίων, το βάθος των οποίων δεν ξεπερνά μερικές δεκάδες μέτρα, ή μερικά μόνο μέτρα. Όλα αυτά τα σπήλαια είχαν κατοικηθεί στο παρελθόν, όπως μαρτυρούν οι επιχώσεις που διασώζονται, αλλού περισσότερο και αλλού λιγότερο. 
 
Από τις έως τώρα αρχαιολογικές έρευνες προκύπτει ότι όλα τα σπήλαια είχαν χρησιμοποιηθεί από τους ανθρώπους σε όλες τις περιόδους του παρελθόντος: από τότε που ο άνθρωπος πρωτοπάτησε το πόδι του εδώ μέχρι τις μέρες μας. 
Η αρχαιότερη κατοίκηση ανάγεται στην Παλαιολιθική Εποχή. Όλα σχεδόν τα σπήλαια διασώζουν ίχνη παλαιολιθικής χρήσης. Συνιστούν έτσι το σημαντικότερο σύνολο παλαιολιθικών θέσεων του ελλαδικού χώρου. Οι κυριότερες ανασκαφές που έχουν αποδώσει κατάλοιπα αυτής της περιόδου είναι εκείνες στο Απήδημα και στα Καλαμάκια. Η πρώτη έχει δώσει σημαντικά ανθρωπολογικά κατάλοιπα, ενώ η ανασκαφή του σπηλαίου Καλαμάκια έχει φέρει στο φως άφθονα λείψανα της Μέσης Παλαιολιθικής Εποχής (100.000 – 40.000 χρόνια). Χάρη στη συστηματική και επισταμένη μελέτη τους γνωρίζουμε πολλές λεπτομέρειες για τους παλαιολιθικούς κατοίκους της Μάνης, τις δραστηριότητές τους και το φυσικό τους περιβάλλον. 
 
Κατά τη Νεολιθική Εποχή (6.800 – 3.000 π.Χ.) τα σπήλαια χρησίμευαν περιστασιακά ως χώροι κατοικίας και πολύ περισσότερο ως βοηθητικοί χώροι των κοντινών οικισμών και εγκαταστάσεων. Ειδικότερα, καθώς το περιβάλλον τους (σκοτάδι και χαμηλή θερμοκρασία) ευνοεί τη διατήρηση των διάφορων προϊόντων, τα σπήλαια χρησιμοποιήθηκαν ως αποθηκευτικοί χώροι, όπου τα προϊόντα αποθηκεύονταν είτε σε πιθάρια είτε σε λάκκους σκαμμένους στο δάπεδο και επενδυμένους με πέτρες. Μια ιδιαίτερη χρήση των σπηλαίων αυτή την περίοδο ήταν ως τόποι προμήθειας νερού. Λόγω του θερμότερου κλίματος και της αποψίλωσης του εδάφους, η Μάνη είχε αρχίσει σταδιακά να γνωρίζει λειψυδρία. Σε πολλά σπήλαια όμως υπήρχε νερό, είτε τρεχούμενο (βλυχάδες) είτε στάσιμο. Το τελευταίο προερχόταν από τη σταγονορροή που παρατηρείται στο εσωτερικό των σπηλαίων και συγκεντρωνόταν σε φυσικές ή τεχνητές κοιλότητες στα σκοτεινά σημεία. Χάρη στην παντελή έλλειψη φωτός και στο δροσερό περιβάλλον το νερό δεν αλλοιωνόταν και έτσι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως πόσιμο όλες τις εποχές του χρόνου. Όπως είναι ευνόητο, η παρουσία του πολυτιμότατου αυτού αγαθού, σε μια άνυδρη περιοχή λογίστηκε ευθύς εξαρχής ως «δώρο Θεού» και έτσι τα σπήλαια άρχισαν να αποκτούν ιερό χαρακτήρα. Έγιναν τόποι λατρείας, αλλά και τόποι ταφής των νεκρών. 
 
Αυτές οι χρήσεις των σπηλαίων συνεχίστηκαν σχεδόν αναλλοίωτες σε όλη την αρχαιότητα και πολύ αργότερα, ως το πρόσφατο παρελθόν. 
Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, με τη διάδοση του χριστιανισμού, πολλά σπήλαια χρησιμοποιήθηκαν ως μοναστήρια και εκκλησίες. Κατά τους ταραγμένους αυτούς χρόνους, τόσο τους ύστερους βυζαντινούς όσο και περί την Επανάσταση, πολλά σπήλαια χρησιμοποιήθηκαν ως καταφύγια («καταφύγγια») και προστατεύονταν από ισχυρό τοίχο, μερικές φορές μάλιστα με πραγματική οχύρωση (με επάλξεις, πολεμίστρες και καταχύστρες). Ένα από τα καλύτερα δείγματα αυτής της κατηγορίας είναι το Καταφύγι της Τραχήλας. 
 
Αξιοσημείωτα είναι επίσης τα μικρά σπήλαια που βρίσκονται στο μέσον του κατακόρυφου γκρεμού, πάνω από τη θάλασσα, και προστατεύονται από τοίχο, γνωστά ως «πειρατικά». Η πρόσβαση σε αυτά γινόταν με τη βοήθεια πασάλων μπηγμένων στις σχισμές του βράχου και ξύλινης σκάλας την οποία οι «ένοικοι» τραβούσαν επάνω και έτσι ήταν καλά προστατευμένοι από «ανεπιθύμητους επισκέπτες». 
 
Η χρήση των σπηλαίων της Μάνης συνεχίστηκε αδιάκοπη ως το πρόσφατο παρελθόν. Περισσότερο έντονη μέχρι τη δεκαετία του ’50, όταν η Μάνη ήταν «πυκνοκατοικημένη» και καλλιεργούμενη, λιγότερο μετά τη φυγή των Μανιατών προς τα αστικά κέντρα και την ερήμωσή της. Χρησίμευαν κυρίως ως βοηθητικοί χώροι για τις ανάγκες των αγροτικών καλλιεργειών, ως στάβλοι ή μαντριά, και, το κυριότερο, ως χώροι προμήθειας νερού. Ακόμη και σήμερα οι Μανιάτες γνωρίζουν τα σπήλαια της περιοχής τους όπου μπορούν να ξεδιψάσουν. 
 
Συμπερασματικά, τα σπήλαια της Μάνης δίνουν μια πολύ εύγλωττη εικόνα της διαχρονικής και ποικίλης χρήσης τους από τον Άνθρωπο. Τα κατάλοιπα που έχουν διαφυλάξει αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για τις αντίστοιχες εποχές, έτσι ώστε μπορούμε να χαρακτηρίσουμε αυτά τα σπήλαια ως πολύτιμες ιστορικές πηγές. 
 
Copyright Ανδρέας Ι. Ντάρλας 2005
 
Σημ. Μ-Σ: Ο καθηγητής Ανδρέας Ντάρλας διευθύνει την ανασκαφική έρευνα στα Καλαμάκια από το 1993 
Note M-C: Professor Andreas I.Darlas is the head of the excavations at Kalamakia since 1993
 
 Continuous use of the caves of Mani
Brief summary of the article by M-C
 
Mani is known for its numerous caves, which are particularly found alongside its west (Messenian bay) coast. Among them the caves of Diros, of Corallia, the Ag.Dimitrios catafygi (Selinitsa) and many more. The findings of all archaeological surveys is that these caves have been continuously used in the past. The earliest habitation goes back to the Palaeolithic period (100000 - 40000 years) and almost all caves bear signs of use in this era. So far there have been major excavations of cave systems at Apidima and Kalamakia. Thanks to the systematic nature and after careful consideration of their findings (mainly of the latter) we now know many details of the everyday life of the Palaeolithic man in Mani as well as the environment he lived in. 
 
During the Neolithic period (6800 – 3000 B.C.) the use of the caves for habitation was more occasional, though regular as "storerooms". Darkness and low temperatures favour the conservation of goods. Both pits in the ground and earthenware jars were used. 
 
An important feature of the caves was that either due to the internal water streams ("vlychades") and/or the water droplets seeping from the calcareous rocks, drinkable water was gathered into natural or artificial hollows. The absence of light and the low temperatures rendered this water drinkable throughout the year. Such a resource in an arid area as Mani was always considered as a gift from God. The caves became places of worship and burials. 
 
In the Byzantine years convents and churches were built in caves. 
 
In the troubled years following the fall of the Byzantium until the 19th century the caves were places where the local population took refuge to protect themselves from invaders and pirates. Into this sense fall the fortified entrance works one can today recognize in certain places. The term "catafygi" describes this variation. Most famous is the catafygi near Trachila (photo). 
 
In conclusion, we can nowadays be certain of the almost constant use of the caves in Mani over the ages. The remains themselves constitute precious testimony for the specific periods and significant sources for the study of the history of the area. 
 
Mani-Contributions
Βιβλιογραφία - Bibliography
(1) Ανδρέας Ντάρλας, Η παλαιολιθική Μάνη

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.