Γέροντες και Συγγένεια στη Μάνη - Η ΓΕΡΟΝΤΙΚΗ

Γέροντες και Συγγένεια στη Μάνη - Η ΓΕΡΟΝΤΙΚΗ
Έρευνα-Mελέτη
του Δρ. Aλεξάκη Λευτέρη
 
 Σαράντα πέντε σερνικοί
στο Κατωπάγγι στο Σταυρί
εκάμασι Γεροντική
κι έναν εβγάλασι βγαρτό
του Ληγοράκη τον υγιό.
 
Ε, Μιχαλάκη γέροντα
γέροντα του Κατωπαγγειού
ε δ’ άηκες και στην οχιά
μα η Σουρλίνα είναι κακιά
και τι γεροντικιές χαλά.
Α μπούδε είσαι βρε Σουρδή
δε ζε σκοτώσασι οι οχτροί
ο Μούρμουρας με τον Καρτσή
ζε σκότωσε η γυναίκα ζου
χάλασε τη γεροντική.
 
Η γυναίκα του χάλασε τη γεροντική και σκοτώθηκε ο άντρας της.
 
Πέντε γαϊδάροι* σταχτεροί
εκάνασι γεροντική
στου Ντεβερίκο το Καμπί
ποίονε να σκοτώσουσι,
το Δήμονη το Γκηταρά.
 
Πατριά φαμέγιων συσκέπτεται για να δικιώσει κάποιο σκοτωμένο μέλος της. 
 
* Τους φαμεγιούς τους χαρακτήριζαν, επειδή ήταν φτωχοί, «γαϊδάρους».
 
 
 
 
Το θέμα που θα μας απασχολήσει είναι οι γέροντες και η συγγένεια στη Μάνη. Θα ήθελα όμως να αναφερθώ γενικά στη σημασία των ανθρώπων της περασμένης ηλικίας μέσα στην κοινωνία.
Σε διαφορετικούς λαούς το τελευταίο στάδιο της ανθρώπινης ζωής, το γεροντικό, απετέλεσε αντικείμενο πολλών παρατηρήσεων για τη χρησιμότητα, την υγεία, το χαρακτήρα, την ικανότητα, την αντοχή και άλλες ιδιότητες των γερόντων. 
 
Oι ηλικιωμένοι έπαιζαν σπουδαίο ρόλο στον κοινωνικό έλεγχο και την προώθηση εννοιών ιδανικής συμπεριφοράς.
Oι γέροντες όταν δεν θεωρούνται βάρος – [και υπήρξαν λαοί, οι οποίοι έμπρακτα εκδήλωσαν παρόμοια αισθήματα, σκοτώνοντας καθένα που ξεπερνούσε ορισμένη ηλικία (πρβ. και το δικό μας γεροντόβραχο)―] εκτιμώνται, περιθάλπονται και συγκεντρώνουν το σεβασμό, γιατί αποτελούν ζωντανή παράδοση, ταμείο σοφίας και πείρας. “Αν δεν έχεις γέρο” λέει μια παροιμία “δώσ’ και αγόρασε”. Oι συμβουλές των γερόντων αποσταλλάγματα της πείρας, είναι χρήσιμες. “Γερόντων έπαιρνε βουλή και ανθρώπων μαθημένων απού ‘χουνε πολύ ψωμί κι αλάτι φαωμένο”. Η ηλικία δηλαδή προφυλάσσει τον άνθρωπο από απειρίες και τον οπλίζει με προσαρμοστικότητα και πονηρία. 
Γέροντες καλούνταν από τους αρχαίους της ομηρικής εποχής, δικαστικοί ευγενείς που δίκαζαν μαζί με το βασιλιά. Στη Σπάρτη και στην Κρήτη κατά τη μεταγενέστερη κλασική περίοδο οι ηλικιωμένοι άνδρες αποτελούσαν τη γερουσία. 
Στην Τουρκοκρατία οι λέξη “γέροντας” είναι ισοδύναμος με τη λέξη σεβάσμιος. Π.χ. σύμφωνα με το ψηφισθέντα το 1821 Oργανισμό της Πελοποννησιακής Γερουσίας, οι γέροντες και οι έχοντες καλή υπόληψη κάτοικοι εξέλεγαν τους εφόρους των χωριών και μόνο αυτοί είχαν δικαίωμα ψήφου.
Αλλού στην Ελλάδα η λέξη γέροντας είχε ιδιαίτερη σημασία, π.χ. στα 24 χωριά του Βόλου κατά τον Άνθιμο Γαζή, γέροντες καλούνταν οι άρχοντες της κοινότητας ή του χωριού, ενώ σε άλλες περιοχές δημογέροντες, άρχοντες, προεστοί, κοτζαμάσηδες ήταν συνώνυμες λέξεις.
Επίσης στην Τουρκοκρατία αλλά και σήμερα γέροντες καλούνταν οι ανώτατοι κληρικοί, μερικές φορές και οι κατώτεροι, π.χ. οι ηγούμενοι και μοναχοί, όταν όμως αυτοί βρίσκονταν σε μεγάλη ηλικία.
Γέροντες καλούν όμως μερικές φορές και κληρικοί ανώτερου βαθμού άλλους κληρικούς που τους χρησιμοποίησαν ως προστάτες και πνευματικούς καθοδηγητές στην ιερατική σταδιοδρομίας τους. Γέροντες καλούνται επίσης οι αρχιερείς που αποτελούσαν στο Φανάρι (Πατριαρχείο) τη Σύνοδο των Γερόντων.
Στην καθομιλουμένη ο γέροντας σε ένδειξη σεβασμού προσφωνείται από τους νεότερους με όρο συγγένειας, π.χ. μπάρμπας, θείος, θείτσα, κυρούλα κ.λ.π.
Η κοινωνία της Μάνης έχει περιγραφεί αναλυτικά σε μια διεξοδική εργασία μου που υποβλήθηκε ως διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων. Σ’ αυτή την εργασία επισημαίνονται και οι τοπικές διαφορές Μέσα και Έξω Μάνης. Υπάρχουν επίσης μερικές δημοσιευμένες και αδημοσίευτες μελέτες ξένων και Ελλήνων ανθρωπολόγων, που εξετάζουν την κοινωνία της
 

ΤO ΓΕΝOΣ ΚΑΙ Η ΓΕΡOΝΤΙΚΗ ΣΤΗ ΜΑΝΗ
 
Στη Μάνη είχαν διατηρηθεί – και αυτό ισχύει και σήμερα – μεγάλες συγγενικές ομάδες που είναι γνωστές στην κοινωνική ανθρωπολογία ως γένη. Κάθε γένος είχε τον πύργο του, την εκκλησία του και ήταν εγκατεστημένο σ’ ένα μαχαλά του χωριού ή σε ξεχωριστό οικισμό. Στη Μέσα Μάνη τα γένη ήταν πατρογραμμικά, εξωγαμικά και εσωτερικά εξισωμένα, δηλαδή κάθε γένος είχε έναν ημιμυθικό γενάρχη από τον οποίο πίστευαν ότι κατάγονταν, μέσω αρσενικών προγόνων, όλα τα μέλη, που θεωρούνταν συγγενείς και γι’ αυτό δεν έπρεπε να παντρεύονται μεταξύ τους. Αντίθετα στην Έξω Μάνη τα γένη ήταν πατρογραμμικά, ενδογαμικά και εσωτερικά ιεραρχημένα και διαστρωματωμένα.
Τα γένη χωρίζονται σε κλάδους που παίρνουν τις ονομασίες τους από τους ιδρυτές – προγόνους. Oι κλάδοι και οι οικογένειες του γένους στη Μέσα Μάνη από άποψη κοινωνικής ιεραρχίας και ταξικής διαστρωμάτωσης δεν διαφοροποιούνταν. Το ίδιο ίσχυε και για τα άτομα μέσα στο γένος. Η μόνη διάκριση που υπήρχε ήταν της ηλικίας και του φύλου.
Ενώ όμως κάθε γένος ήταν εσωτερικά εξισωμένο, δεν συνέβαινε το ίδιο σε σχέση με το σύνολο των γενών της Μέσα Μάνης. Υπήρχε αυστηρή ιεραρχία των γενών ανάλογα με την καταγωγή και τη δύναμή τους σε αριθμό μελών και ιδιαίτερα ανδρών (ντουφεκιών). Στην κορυφή βρίσκονταν τα γένη με τα περισσότερα μέλη, προς τα κάτω τα μέλη με τα λιγότερα. Η κοινωνική μορφή δηλ. είχε μορφή ανεστραμμένης πυραμίδας. Τα ισχυρότερα μέλη μπορούσαν να έχουν ως πεντακόσια μέλη, τα πιο αδύνατα ή μικρότερα ως πενήντα. Συνήθως τα μεσαία γένη είχαν γύρω στα εκατό – διακόσια μέλη. Τα μέλη των ισχυρών γενών είναι γνωστά ως μεγαλογενήτες, σοϊλήδες, Νικλιάνοι κ.λ.π. Τα μέλη των αδύνατων γενών ονομάζονταν αχαμνόμεροι, ενώ τα μέλη των πολύ μικρών ή μεμονωμένων οικογενειών, που δεν συγκροτούσαν γένη, φαμέγοι.
Αδύνατα γένη, που αυξάνονταν αποκτώντας πολλούς άντρες (ντουφέκια), μπορούσαν να ανέλθουν ιεραρχικά σε υψηλότερη βαθμίδα, όπως μπορούσε να συμβεί και το αντίθετο. Υπήρχε αστάθεια στην ιεραρχία, που ήταν αποτέλεσμα ιδιαιτέρων συγκυριών (δημογραφικών κ.α.). Αχαμνότεροι και φαμέγιοι, καθώς και οι ξένοι που δεν είχαν γένη επειδή βρίσκονταν χαμηλότερα στην ιεραρχία, συχνά “κολλούσαν” στους ισχυρούς.
Εξάλλου λόγω των συχνών πολέμων μεταξύ των γενών και των αντεκδικήσεων, τα αδύνατα γένη επεδίωκαν να βρουν νύφες από ισχυρά γένη, ώστε να υποστηρίζονται από τους συγγενείς τους σε περίπτωση εχθροπραξιών και αντεκδικήσεων. Η σύναψη των γάμων γινόταν με την προσφορά διαφόρων παροχών από την οικογένεια της νύφης, όπως τα “πορταρίκια”, “ τα καινίσκια της νύφης”, τα “παραδοτικά” ή “συνεβγάλματα”. Oι παροχές αυτές ήταν μεγαλύτερες για τις νύφες που προέρχονταν από τα ισχυρά γένη και μικρότερες για τις νύφες από τα αδύνατα και αυτό γιατί τα έξοδα του γάμου (τραπέζια κ.λ.π. θα ήταν περισσότερα για ένα πολυμελές και πολύανδρο γένος).
 
 
ΠOΛΙΤΙΚΗ OΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΝΩΝ
 
Κύριο χαρακτηριστικό των γενών στη Μάνη αποτελεί ότι ήταν – και μερικές φορές είναι ακόμα και σήμερα – οργανωμένα πολιτικά. Τα γένη δηλαδή είχαν αιρετούς ή κληρονομικούς αρχηγούς. 
Η πολιτική, πάντως, οργάνωση των γενών δεν ήταν σε όλες τις περιοχές όμοια. Στις περιοχές της Νότιας Μάνης δεν υπήρχε κατά κανόνα πολιτική οργάνωση ευρύτερη από το γένος, ενώ στις περιοχές της Έξω και Βόρειας Προσηλιακής Μάνης υπήρχαν και ευρύτερες πολιτικές οργανώσεις, από περισσότερα γένη και χωριά, που αποτελούσαν τις τοπαρχίες ή καπετανίες. Σημαντική επίσης διαφορά, αντίστοιχα, σ’ αυτές τις περιοχές είναι ότι στην πρώτη οι αρχηγοί ήταν αιρετοί, στη δεύτεροι κληρονομικοί.
Η πολιτική οργάνωση των γενών δεν ήταν η ίδια και διαχρονικά. Ανάλογα με τις ιστορικές τύχες των περιοχών έχουμε αντίστοιχη πολιτική οργάνωση. Στην ιστορία της Μάνης μπορούμε λοιπόν να διακρίνουμε γενικά δυο βασικές περιόδους, οι οποίες στην ουσία δεν διαφέρουν, στις λεπτομέρειες όμως παρουσιάζονται σημαντικές διαφορές. Η πρώτη περίοδος αρχίζει από την πτώση της Πελοποννήσου και ιδιαίτερα του Μυστρά το 1461 στους Τούρκους και φθάνει ως την απελευθέρωση το 1830. Η δεύτερη αρχίζει από το 1830 και φθάνει ως τη νεότερη εποχή ειδικότερα το 1921.
Η πρώτη περίοδος που έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια, χαρακτηρίζεται από την αποκρυστάλλωση των πολιτικών και πολιτιστικών θεσμών της Μάνης, ώστε να αποκτήσει αυτή εντελώς δική της πολιτιστική φυσιογνωμία.
Oπωσδήποτε, τα γένη στη Μάνη ήταν πολιτικώς οργανωμένα. Ένα σώμα άμεσα συνδεδεμένο με το σύστημα συγγένειας που περιέγραψα και που η ύπαρξή τους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί και το οποίο συνεχίζει να λειτουργεί εν μέρει ως τις μέρες μας, ιδιαίτερα στη Νότια Μάνη, όπου δεν υπήρχαν κληρονομικοί αρχηγοί, είναι το συμβούλιο του γένους ή του χωριού, η “γεροντική”.
 
 
Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΕΡOΝΤΙΚΗΣ ΠΑΝΩ ΑΠO ΤO ΚΡΑΤOΣ
 
Η γεροντική ήταν η μόνη ύψιστη εξουσία στη Μέσα Μάνη την οποία παραδέχονταν οι Μανιάτες. Oι νόμοι του ελληνικού κράτους (μετά το 1834) έρχονταν σε δεύτερη μοίρα. Τους άγραφους νόμους και τους ειδικούς νόμους της γεροντικής όποιος τους παραβίαζε ήταν άτιμος Capitis Deminutio (= μειωμένος κατά την προσωπικότητα). Τους δοτούς νόμους του κράτους, αν τους παραβίαζε, όντας σύμφωνος με τους άγραφους μανιάτικους, ήταν ιδιαίτερα παλικάρι. Και αντίστροφα, αν κρατούσε τους θεσμοθετημένους νόμους του κράτους, που ήταν σε αντίθεση με τους μανιάτικους, ήταν ένα τίποτα για τους Μανιάτες. Oι άγραφοι και ειδικοί νόμοι αποφασίζονταν από τη γεροντική.
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.