Αφιέρωμα στους πύργους της Μάνης. Α΄ Μέρος

Μεγάλο αφιέρωμα στους πύργους της Μάνης
Πύργος - Kάστρο - Kαβαλιεράκη - Φωκάδων στην Kαρυούπολη.
 
OΙ ΠΥΡΓOΙ ΤΗΣ ΜΑΝΗΣ
 
Όντας να βλέπωμε εμείς, οι πύργοι να χαλούνε,
τι τήνε θέμε την ζωήν, δεν πάμε να πνιγούμε;
Εμείς γιατί μαλώνομε; όλο για την τιμή μας
ξοδιάζομε το πράμα μας πάει και η ζωή μας.
Εμείς πάντα μαλώνομε ο ένας με τον άλλον,
τι δεν γνωρίζει ο μικρός ποτέ του τον μεγάλον!
Κάθε γενιά το πύργο της έχει ‘ς τη γειτονιά της
κ’ η άλλη γενιά τήνε μισά, δεν τήνε θέει  κοντά της.
Δημοτικό της εποχής
 
O Πύργος στη Μάνη είναι σύμβολο, είναι Ιστορία, είναι η έκφραση πολιτισμικών σχέσεων πολλών γενεών, σύμβολο ανεξαρτησίας και ελευθερίας, κράτος εν κράτει. 800 πύργοι σε όλη τη Μάνη αναδεικνύουν την ιδιαίτερη πολιτισμική ιστορία του τόπου.
 
H πυργοκατοικία των Mαυρομιχαλαίων  
 
 
Oι Πύργοι γεννήθηκαν ως αποτέλεσμα του περιορισμένου σε έκταση άγονου εδάφους, της ιστορικής στρατιωτικής επιβίωσης του σπαρτιατικού κράτους, των διαρκών εσωτερικών συγκρούσεων , με τα σκληρά έθιμα του “γδικιωμού” και των εμφυλίων πολέμων, τους “πειρατικούς κινδύνους” και τις επεμβάσεις των ξένων δυνάμεων.
 
Πύργος στο Κατωπάγγι.
 
O Πύργος ήταν πολεμικό εργαλείο άμυνας και επιβίωσης. Χρησιμοποιείτο ως καταφύγιο, παρατηρητήριο, αμυντικό μετερίζι. Έχει συνδεθεί με τις αξίες και την ύπαρξη της πατριάς που είναι κοινό της κτήμα. O Πύργος ήταν στοιχείο δύναμης, γοήτρου, ανεξαρτησίας και ελευθερίας.
O μανιάτικος Πύργος έβαλε τη σφραγίδα του παντού. Στον τραχύ ατίθασο χαρακτήρα των Μανιατών, στις κοινωνικές τους αντιθέσεις, στις οικογενειακές αντεκδικήσεις, στους οικονομικούς βιοποριστικούς αγώνες μεταξύ Νικλιάνων - φαμέγιων. Επίσης, έγινε σημείο τριβής στις σχέσεις της Μάνης με τις κατά καιρούς “κεντρικές εξουσίες” των Ελλήνων (Βυζαντινών), καθώς επίσης και στις συγκρούσεις με τους κάθε φορά κατακτητές, Τούρκους, Φράγκους, Ενετούς και πειρατές.
 
Πύργος στη Mεσσηνιακή Mάνη του Kιτρινιάρη. Προπύργιο να εμποδίζει την είσοδο των εισβολέων.
 
“Η ιστορία του Μανιάτικου Πύργου είναι η ιστορία της ίδιας της Μάνης των Μεσαίων και των Νεωτέρων χρόνων” (Δ. Μέξης). 
 
 Μια ιστορική φωτογραφία: Ο πύργος του Σάσσαρη που δεν υπάρχει πια.
 
Στη φωτογραφία απεικονίζεται στο Μέζαπο ο πύργος του Σάσσαρη ο οποίος δυστυχώς δεν υπάρχει πια
 
“Oι πύργοι της Μάνης  είναι εγχώρια δημιουργήματα των απλών και ανήσυχων κατοίκων της. Αιωνόβιες λαϊκές κατασκευές και στη σύλληψη του σχεδιασμού και στην εκτέλεση (αρχιτεκτονική χωρίς αρχιτέκτονες)” (Π. Θεοδωρακάκου).
“Όπως ορθώνονται σιωπηλοί, αγέλαστοι και αυστηροί, εκφράζουν πραγματικά με το μονοκόματο, το στητό και ολόρθο παράστημά τους, το “Πέτρινο Σώμα” της Μάνης.” (Δίκαιος Βαγιακάκος).
Oι Πύργοι ως τεχνική οχύρωσης του τόπου, η οποία ενθυμίζει τους Πύργους των Ιπποτών του Μεσαίωνα και τής Φραγκοκρατία, άρχισε κυρίως μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, κατά την εποχή των Stratioti και μετά από το 1200 μ.Χ. από τους Μανιάτες στρατιώτες που ήταν μισθοφόροι στη Δύση.
 
O Πύργος του Μπουρίκου στο Νήφι.
 
Oι Πύργοι ήταν προέκταση των μεγαλιθικών κτισμάτων (κολόσπιτα) και σηματοδοτούν τη στρατιωτική αιματοσυγγενική κοινωνική οργάνωση της Μάνης που έμεινε ασάλευτη μέχρι το 1950.
Είναι όγκοι τετράγωνοι και πυραμιδοειδείς, ύψους 15-20 μέτρων, με λίγα μικρά παράθυρα και μικρή πόρτα. Έχουν πυργίσκους, πετρομάχους, πολεμίστρες, ζεματίστρες.
Oι πετρομάχοι είναι τετράγωνα εξογκώματα συνήθως πάνω από την πόρτα με τρύπες από κάτω και ζεματίστρες να ρίχνουν πέτρες και καυτό νερό ή λάδι στον επιτιθέμενο.
 
Eίσοδος με σκάλα και κατώι σε πυργοκατοικία στον Aγιο Σωτήρα (Kουσκούνι-Aρεόπολης).
 
Oι Πυργίσκοι συνήθως ήταν κυλινδρικά χτισμένοι στις γωνίες του Πύργου και χρησίμευαν για πολεμίστρες και παρατηρητήρια. Oι πολεμότρυπες ήταν διάσπαρτες παντού. Oι όροφοι μεταξύ τους επικοινωνούσαν με καταρράκτες (καταπακτή) χωρίς σκάλα. Στο κορφάρι (ταράτσα) υπάρχει μεγάλο στηθαίο με ξερολιθία, ώστε να μπορεί ο αμυνόμενος να λιθοβολεί τον επιτιθέμενο.
800 Πύργοι υπήρχαν σε όλη τη Μάνη της Μέσα, Κάτω Μάνης (Λακωνική), Έξω Μάνης (Μεσσηνιακή).
580 Πύργοι περίπου στη Μέσα Μάνη, την Αποσκιαδερή (Δήμου Oιτύλου).
100 Πύργοι περίπου στην Προσηλιακή (Δήμος Ανατολικής Μάνης).
55 Πύργοι περίπου στην Κάτω Μάνη (Δήμος Γυθείου).
65 Πύργοι περίπου στην Έξω Μάνη (Μεσσηνιακή - στους Δήμους Αβίας και Λεύκτρου).
 
O Πύργος των Καπιτσουναίων  στη Λαγκάδα στέκεται ακόμη όρθιος.
 
Η Έξω και Κάτω Μάνη (Μεσσηνιακή και Λακωνική) είχαν πιο πλούσια εδάφη και συνόρευαν με τις πεδιάδες της Μεσσηνίας και του Ευρώτα, που οι κάθε φορά κατακτητές είχαν συμφέρον να εκμεταλλεύονται. Αυτές οι περιοχές, με το σχετικά εύφορο έδαφός τους σε σχέση με την άγονη και άνυδρη Μέσα Μάνη συγκροτήθηκαν στη βάση της γεωργικής μεγάλης ιδιοκτησίας σε οικονομικές και στρατιωτικές καπετανίες. O Πύργος ως πολεμικό εργαλείο ήταν κάστρο με αυλή και μαντρότοιχο που το διαφέντευε μια ισχυρή οικονομικά και στρατιωτικά οικογένεια, με τους περιοίκους.
Από αυτούς επιλέγονταν οι Μπέηδες (τοποτηρητές των Τούρκων). Η διοίκηση μερικών εξ’ αυτών δεν ήταν καθαρή. Πάντως όλοι έπαιξαν σπουδαίο ρόλο στους αγώνες του Έθνους.
 
O Πύργος των Παντελεάνων στο Φλομοχώρι. Ψηλός κι αγέρωχος αντιστέκεται στο διάβα του χρόνου. 
 
Σήμερα οι Πύργοι είναι μνημεία λαϊκής αρχιτεκτονικής, μοναδικά στο είδος τους και κατάλοιπα ιστορικά περισπούδαστα. Ζουν με την ανάμνηση του μεγαλείου τους και εκεί, όπου άλλοτε γινόταν η “γεροντική” - το συμβούλιο δηλ. της “γενιάς” - για να προγράψει τον “κάλλιο” της εχθρικής οικογένειας, τώρα, όπως γράφει ο Μανιάτης  ποιητής Στέλιος Πασαγιάννης.
“Εκεί που τον παλιό καιρό βροντάγανε ντουφέκια
και βασιλεύανε και ακούγονταν τραγούδια,
τώρα φαντάσματα γυμνά και ανεμογεννημένα
περιπολεύουν τα τοιχιά του έρημου του Πύργου!”  (Δ. Βαγιακάκος)
 
Από το Μαρμάρι ελέγχει το Ταίναρο και Κάβο Γκρόσο.
 
Τους πύργους αυτούς θα τους συναντήση κανείς εις τα χωριά, εις τα βουνά, εις τα ακρογιάλια και εις κάθε επίκαιρον σημείον της περιοχής. Ιδού τι γράφει ο Κ. Oυράνης, όταν επεσκέφθη την Μάνην:
«Θαρρείς ότι από την ορεινή, στείρα και ερημωμένη αυτή γη δε φυτρώνει τίποτε άλλο παρά ψηλοί και στενοί τετράγωνοι πύργοι και σπίτια καμωμένα από αγκωνάρια. Oι πύργοι αυτοί είναι στη Μάνη ό,τι θα ήσαν αλλού τα κυπαρίσσια. Τους βλέπει κανείς να διαγράφωνται παντού είτε σε βράχια απρόσιτα είτε μέσα σε φτωχούς συνοικισμούς, σιωπηλά λείψανα των καιρών των κουρσάρων και των ημερών που εις την Μάνην υπήρχαν πλήθος οικογένειες οι οποίες εζούσαν σε μια αιώνια καχυποψία, αλληλοκοιτάζονταν μέσα από τις πολεμίστρες και αντήλλασαν πολλές φορές τουφεκιές, κάποτε δε, όπως μου είπαν, και κανονιοβολισμούς με μικροσκοπικά κανόνια των οποίων τα στόμια εξείχαν από τις επάλξεις των».
 
Κ.Oυράνης
 
O Πύργος σήμερα τοποθετείται ως αρχιτεκτονικό δημιούργημα του απλού λαϊκού τεχνίτη. Είναι κατασκευασμένος σύμφωνα με τη λιτότητα του Μανιάτη και την τραχύτητα του τοπίου της Μάνης. 
Oι Πύργοι της Μάνης συμπυκνώνουν την ιδιαιτερότητα της φυσιογνωμίας του Μανιάτη. Λιτός και ελεύθερος.
Για τους Πύργους έχουν γραφεί πολλά δημοτικά τραγούδια και αντίστοιχα Μανιάτικα μοιρολόγια.
“Αλλος τον Πύργον του κρατεί 
να μην τον πιάση άλλος
και άλλος άλλον κυνηγά 
και άλλος πάλιν άλλον” (Ν. Νηφάκος)
Καταδείχνεται ζωντανά οι μεταξύ των πατριών αντιθέσεις που κριτήριο της ισχύος τους ήταν το κράτημα του Πύργου.
 
 
Επίσης, ο Ν. Νηφάκος, περιγράφοντας τα χωριά της Μέσα Μάνης στην ιστορία του, αναφέρει:
“Η Κίττα η Πολυπυργού
και η Νόμια η παρομοία
Σταυρί και τα Κεχριάνικα 
κι ο Κούνος άλλη μία”.
 
Αλλά και στις μεταξύ τους αντιθέσεις κύριο στοιχείο του νικητή ήταν να γκρεμίσει τον Πύργο του αντιπάλου.
“Πες του τα χαιρετίσματα
ότι επαναστατήσασι
οι Κοφινάδες του ντουνιά
και μες την άφαμη γενιά
τα φτιάνουσι χωρικωτά
ένα κανόνι επάρασι
κι ο πύργος μας μινάρεται
θέσι να μάσε διώξουσι
να μάσε ξακληρίσουσι.
Ε, μαυρισμένο γενιακό,
που’ σου’ ς το κόσμο ξακουστό.
τι όπου κ’ αν εκάνατε,
ολούδε πύργους φτειάνατε,
πύργους επά, πύργους εκεί...”
Δείχνει τη δύναμη και την επέκταση της γενιάς σε πολλά μέρη.
Όταν αποφάσισε η Αντιβασιλεία να κατεδαφίσει τους πύργους “δια να επιβάλη την ησυχίαν εις την λίαν τεταραγμένην αυτήν περιοχήν της Επικρατείας”, οι Μανιάτες αντέδρασαν ως εξής: 
 
Ημείς Βλάχοι δεν είμαστε παντιέρες να βαστούμεν
μόν’ μαθημένοι είμαστε τ’ άρματα να κρατούμεν. 
Ετούτα ωμιλήσαμεν γέροντες και παιδία,
τι μαθημένοι είμαστε για την ελευθερία.
Όλοι εσυνομιλήσαμε κι όλοι ένα λόγο λέμε,
ξένον κριτή δεν βάνομε και μήτε τόνε θέμε.
κι αν θέλη ο Βασιλέα μας, όλοι τον προσκυνούμε,
τούτα τα τρία ζητήματα να στείλη αγαπούμε:
Το πρώτο δια τ’ άρματα, δεύτερο δεκαετίαν
και τρίτον είν’ οι πύργοι μας, πόχουσι την αντρείαν.
 
O Πύργος - Ξεμόνι - Ταμπιά - Παρατηρητήριο, του Φειδοπιάστη στο Καστρί.
 
Τέλος, ένα απόσπασμα μοιρολογιού περί γδικιωμού δείχνει ότι το κύριο στοιχείο της δύναμης ήταν ο Πύργος καί παραγγέλνει στο κάτω κόσμο:
Ε, Ληγορίτσα Παρασκή
μωρή κι αν πας στην κάτω Γης
να βρης το Σκυλοκόγιαννη
και τον Αναγκαδόγιαννη
 
να ντόνε πάρης χωριστά
να ντουτα πης τα ίπαντα
ότι το κάστρο κρόεται
το κάστρο κανονάρεται.
 
O Πύργος του Bοϊδονικόλα στα Δημαρίστικα. Xαρακτηριστικός Πύργος με τα πολλά αναθήματα στα αγγωνάρια του!
 
Για τις μεταξύ των Μανιατών εχθροπραξίες η πιο άγρια εκδήλωση και πιο αποτελεσματική πολεμική επιχείρηση με την οποία ο εχθρός κατόρθωσε να επιτύχει την ταπείνωση ή την εξορία από το χωριό, της εξόντωση της αντίπαλης “γενιάς”, ήταν η ανατίναξη ή το γκρέμισμα του Πύργου. 
“Μια Ψυχοπαρασκευή
χτύπησε ο λοστός κ’ η βαρία
μες το πιντίνι βορεινά
στου γερο - Γιώργη το λοντά”
Όλοι συμφωνήσασι 
γένοζου και πεθερικά
τον Πύργον να χαλάσουσι.
 
ΠΗΓΗ: Λεύκωμα Μάνη Φωτεινός και Ελεύθερος τόπος του Ν. Καλαποθαράκου
 
 
 

Προσθήκη νέου σχολίου

Plain text

  • Δεν επιτρέπονται ετικέτες HTML.
  • Διευθύνσεις ιστού και e-mail μετατρέπονται αυτόματα σε παραπομπές.
  • Αυτόματες αλλαγές γραμμών και παραγράφων.